We have given detailed  and Class 9th Sanskrit Sharada Chapter 11 Question Answer कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः NCERT Solutions come in handy for quickly completing your homework.

Sanskrit Class 9 Chapter 11 Question Answer कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः

Class 9 Sanskrit Ch 11 Question Answer NCERT Solutions कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः

कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः प्रश्न उत्तर कक्षा 9

१. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत ।

(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए।)

(क) वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं कति आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति ?
(ख) कति स्थानानि सन्ति?
(ग) आभ्यन्तर – प्रयत्नः कतिविधः ?
(घ) करणं यदा स्थानं स्पष्टरूपेण स्पृशति, तदा करणस्य कः प्रयत्नः भवति ?
(ङ) अवर्णस्य कति उपभेदाः सन्ति?
(च) संवृत- प्रयत्नः कुत्र भवति ?
उत्तर:
(क) त्रीणि तत्त्वानि
(ग) पञ्च
(ङ) त्रयः
(ख) षट् स्थानानि
(च) अकारस्य उच्चारणे
(घ) स्पृष्ट-प्रयत्नः

२. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत ।

(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए |)

(क) आभ्यन्तर प्रयत्नः कः उच्यते ?
(ख) ईषत्स्पृष्ट- प्रयत्नः कदा भवति ?
(ग) करणस्य विवृत – प्रयत्नेन के स्वराः उच्चार्यन्ते?
(घ) आभ्यन्तर प्रयत्नाः कुत्र दृश्यन्ते ?
(ङ) आभ्यन्तर – प्रयत्ने स्वरेषु विशिष्टः स्वरः कः अस्ति ?
उत्तर:
(क) आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति सः प्रयत्नः आभ्यन्तर प्रयत्नः इति उच्यते ।
(ख) करणं यदा स्थानं ‘स्वल्पम् एव स्पृशति’, तदा करणस्य ‘ईषत् – स्पृष्टं – प्रयत्नः’ भवति ।
(ग) करणस्य विवृत – प्रयत्नेन अ-कारं विहाय सर्वे स्वरा: उच्चार्यन्ते ।
(घ) कण्ठ्य-तालव्य-मूर्धन्य – दन्त्य – ओष्ठ्येषु पञ्चप्रकारेषु वर्णेषु स्थानकरणयोः मध्ये उपर्युक्ताः चतुर्विधाः आभ्यन्तरप्रयत्नाः दृश्यन्ते।
(ङ) आभ्यन्तर – प्रयत्ने स्वरेषु विशिष्टः स्वरः ‘अ-कारः’ अस्ति।

३. अधोलिखितानां वर्णानां अ-स्तम्भेन सह मेलनं कुरुत ।

(निम्नलिखित वर्णों का ‘अ’ स्तंभ के साथ मिलान कीजिए ।)

उत्तर:
स्तम्भ: ‘अ’ – स्तम्भः ‘ब’
(क) विवृत-प्रयत्नः – (१) व्
(ख) स्पृष्ट-प्रयत्नः – (२) श्
(ग) ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः – (३) ऋ
(घ) ईषत्विवृत – प्रयत्नः – (४) अ
(ङ) संवृत – प्रयत्नः – (५) ध्
उत्तर:
(क) विवृत-प्रयत्नः – (३) ऋ
(ख) स्पृष्ट-प्रयत्नः – (५) ध्
(ग) ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः – (१) व्
(घ) ईषत्विवृत – प्रयत्नः – (२) श्
(ङ) संवृत – प्रयत्नः – (४) अ

४. अधोलिखितानां वाक्यानाम् उत्तराणि आम् / न इति सन्दर्भानुसारं लिखत ।

(नीचे लिखे गए वाक्यों के उत्तर सन्दर्भ के अनुसार आम् (हाँ) या ‘न’ (नहीं) में लिखिए)

(क) ‘ई’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। (आम् /न) ………….
(ख) ‘ऐ’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। (आम् /न) ……………
(ग) ‘झ’ वर्ण: स्पर्शः अस्ति। (आम्/न) ………..
(घ) ‘र’ वर्ण: स्पर्शेषु परिगण्यते । (आम्/न) ……….
(ङ) ‘य, र, ल, व’ वर्णाः ऊष्माणः सन्ति। (आम्/न) ……….
उत्तर:
(क) न
(ख) आम्
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) न

५. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।

(रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न-निर्माण कीजिए ।)

(क) स्वराः स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति । ………
(ख) व्यञ्जनानि अर्धमात्रिकाणि भवन्ति । ………….
(ग) स्वराणां द्वौ भेदौ भवतः । ………..
(घ) ह्रस्वस्य उपभेदाः न भवन्ति । ………..
(ङ) व्यञ्जनानां चत्वारो भेदाः भवन्ति । …………
उत्तर:
(क) के
(ख) कानि
(ग) कति
(घ) कस्य
(ङ) कति

६. वर्णसमुच्चयं पाठात् चित्वा लिखत ।

(वर्ण समुच्चय को पाठ से चुनकर लिखिए |)

उत्तर:
(क) अ इ उ ऋ लृ
(ख) क् ख् ग् घ् ङ् च् छ् ज् झ् ञ् ट् ठ् ड् ढ् ण त् थ् द् ध् न् प् फ् ब् भ् म्
(ग) . (अनुस्वार:), : (विसर्ग)
(घ) श् ष् स् ह्
(ङ) ए ऐ ओ औ, ङ ञ् ण् न म ।

Class 9th Sanskrit Chapter 11 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः Question Answer

संस्कृत कक्षा 9 पाठ 11 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः के प्रश्न उत्तर

प्रश्न 1.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत ।
(निम्नलिखित गद्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए |)
पूर्वस्यां कक्षायां ‘मनुष्येषु वाग् उत्पत्ति-प्रक्रिया’ कथं भवतीति वयं सामान्यतः दृष्टवन्तः। तत्रैव ‘आस्यस्य अभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि तत्त्वानि आवश्यकानि भवन्ति
(क) स्थानम्, (ख) करणम्, (ग) आभ्यन्तर प्रयत्नः च इत्यपि वयम् अवलोकितवन्तः । तत्र (क) षट् स्थानानि; (ख) षट् करणानि इति उभयोः विषये वयं पूर्वस्यां कक्षायाम् एव विस्तरेण ज्ञातवन्त:, यथा- अस्मिन् पाठे – (ग) आभ्यन्तर – प्रयत्नः इत्यस्य विषये विस्तरेण अवगच्छामः ।

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए ।)

1. कस्य विषये विस्तरेण अवगच्छामः ?
2. कति करणानि भवन्ति ?
3. कति स्थानानि सन्ति?

उत्तर:

1. आभ्यन्तरस्य
2. षट्
3. षट्

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. वयं किं दृष्टवन्तः ?
2. अभ्यन्ते वर्णानां उत्पत्त्यर्थं कानि आवश्यकानि भवन्ति ?
3. वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि तत्त्वानि कानि सन्ति?

उत्तर:

1. ‘मनुष्येषु वाग उत्पत्ति प्रक्रिया’ कथंभवतीति वयं सामान्यतः दृष्टवन्तः ।
2. अभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि तत्त्वानि आवश्यकानि भवन्ति ।
3. वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि तत्त्वानि — स्थानम्, करणम्, अभ्यन्तरप्रयत्नः भवन्ति ।

III. निर्देशानुसारं उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. वयम् कर्तृपदस्य क्रियापदं लिखत ।
2. दृष्वन्तः पदस्य पर्यायपदं लिखत ।

अथवा

1. ‘संक्षिप्तेन’ पदस्य विलोमपदं किमस्ति ?
2. ‘पूर्वस्या कक्षायाम् अनयोः पदयोः विशेष्यपदम् किमस्ति ?

उत्तर:

1. दृष्टवन्तः
2. अवलोकितवन्तः

अथवा

1. विस्तरेण
2. कक्षायाम्

प्रश्न 2.
अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए |)

1. मुखमध्ये वर्णानाम् उत्पत्तये कति तत्त्वानि आवश्यकानि सन्ति?
2. ‘ह’ वर्णस्य उच्चारण स्थानं किम् ?
3. अन्तःस्थवर्णानाम् उच्चारणं केन भवति?
4. ‘अं, अः’ इति वर्णौ कस्यां श्रेण्यां स्थापितौ?
5. स्पर्शव्यञ्जनानि कति सन्ति?

उत्तर:

1. त्रीणि
2. ऊष्माण:
3. ईषत् – स्पृष्ट
4. अयोगवाहः
5. पञ्चविंश:

प्रश्न 3.
अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए ।)

1. संस्कृतवर्णानां उत्पत्तये त्रीणि तत्त्वानि कानि सन्ति?
2. मूर्धन्याः वर्णाः कस्मिन् प्रयत्नः भवति ?
3. स्पृष्ट-प्रयत्नः कः अस्ति?
4. ऊष्मव्यञ्जनानि कानि सन्ति?
5. उच्चारणशुद्धतायै कस्य ज्ञानं आवश्यकम् अस्ति ?

उत्तर:

1. ‘स्थानम्, करणम्, प्रयत्नः’ एते त्रीणि तत्त्वानि सन्ति ।
2. मूर्धन्याः वर्णाः विवृत प्रयत्नः भवति ।
3. करणं यदा स्थानं ‘स्पष्ट रूपेण स्पृशति’ तदा करणस्य स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति ।
4. ‘स्, श्, ष्, ह’ ऊष्मव्यञ्जनानि सन्ति ।
5. उच्चारणशुद्धतायै तत्त्वस्य ज्ञानं आवश्यकम् अस्ति।

प्रश्ननिर्माणं कुरुतः

प्रश्न 4.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न – निर्माण कीजिए ।)

1. आस्यस्य अभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्यर्थं त्रीणि तत्त्वानि आवश्यकानि भवन्ति ।
   
2. स्थानस्य समीपं वा याति; आभ्यन्तर प्रयत्नः इति कथ्यते ।
   
3. ज्ञानस्य अभ्यासेन च पुनः पुनः वयं प्रत्येक वर्णस्य सुस्पष्टं उच्चारणं कर्तुं शक्नुमः ।
4. तेषां व्यञ्जनानां परस्पर भिन्नतां यथोचितम् अवगच्छामः ।
5. व्यञ्जनानां मध्ये स्पर्शाः, अन्तःस्था:, ऊष्माणः, अयोगवाहः च भेदाः सन्ति ।
6. परन्तु ‘अ-कारस्य’ उच्चारणे तु तथा न भवति ।

उत्तर:

1. कति
2. कस्य
3. कस्य
4. कां
5. के-के
6. कस्य

बहुविकल्पाः प्रश्नाः

प्रश्न 5.
रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारम् अर्थरूपं चयनं कुरुत ।

(रेखांकित पदों में प्रसंग के अनुसार अर्थरूप का चयन कीजिए ।)

(i) केवलं कस्य स्थाने एव संवृत – प्रयत्नः भवति ।
(क) मूर्धा स्थाने
(ख) कण्ठ स्थाने
(ग) तालु स्थाने
(घ) नासिका स्थाने
उत्तर:
(ख) कण्ठ स्थाने

(ii) ‘अ’ कारं विहाय अन्य सर्वे स्वराः उच्चार्यन्ते ।
(क) विवृत:
(ख) संवृत
(ग) ईषद् – विवृत
(घ) ईषद्-संवृत्
उत्तर:
(क) विवृत:

(iii) अनुस्वार – विसर्गौ अपि जायेते ।
(क) औष्ठः
(ख) जिह्वा
(ग) कण्ठः
(घ) अयोगवाहः
उत्तर:
(घ) अयोगवाहः

(iv) अत्र ‘कण्ठ’ संकुचितः संकीर्णः वा भवति ।
(क) कण्ठः
(ख) ऊष्म
(ग) संवृतम्
(घ) विवृतम्
उत्तर:
(ग) संवृतम्

(v) ‘य्, र्, ल्, व्’ वर्णानां उच्चारणं स्थानं किमस्ति ?
(क) अन्तःस्थः
(ख) ऊष्म
(ग) स्वरा:
(घ) नासिका
उत्तर:
(क) अन्तःस्थः

मेलनं कुरुतः

प्रश्न 6.
सुमेलितं कुरुत।
(सुमेलित कीजिए ।)

सूची (अ) – सूची (ब)
(i) समानाक्षराणि / सन्ध्याक्षराणि – (ङ) स्वरा:
(ii) ऊष्माणः – (क) व्यञ्जनानि
(iii) ईषत् – विवृत् प्रयत्नः – (ख) आभ्यन्तर प्रयत्नाः
(iv) स्वरेषु ‘अ’ कार – (ग) संवृत स्वर:
(v) कण्ठ: संकुचितम् भवति – (घ) संवृतम्